De stelling van Michiel Schepers.
Reactie van Theo Monkhorst op de stelling van Michiel Schepers.
Om op deze stelling van Michiel Schepers te reageren, zoals
hij vraagt, moet eerst worden vastgesteld wat er staat. Hij gebruikt het woord stijl
met hoofdletters, wat de indruk wekt dat het de nadruk behoort te hebben. Het
woord ‘stijl’ is dus belangrijk. Van Dale geeft een groot aantal betekenissen
van dit woord, maar ik zal me beperken tot de betekenissen die betrekking
hebben op literatuur of beeldende kunst en architectuur.
1. De
wijze van zich in geschrifte uitdrukken (synoniem: schrijfwijze).
2. Harmonische
eenheid in vormgeving, kleuren en tonen.
3. Geheel
van bij elkaar aansluitende uitdrukkingsvormen, die kenmerkend zijn voor een
bepaald kunstenaar, hetzij, in de regel, voor een bepaalde school of richting
of een bepaald tijdperk.
Ik zal een poging doen dit handzaam samen te vatten: Stijl
heeft betrekking op de vormgeving en de techniek, dat geldt zowel voor de
beeldende kunst als de literatuur. Ik gebruik ook het woord techniek omdat
Van Dale schrijfwijze ook definieert als ‘spelling’ en in de beeldende kunst
het gebruik van ‘kleuren en tonen’ noemt. Techniek is in feite het middel of
het instrument om iets vorm te geven. Het woord vormgeving is mijn
inziens het kernwoord wanneer wij over stijl spreken.
In de stelling wordt het woord stijl voorbehouden aan
tekenaars en schilders, voor schrijvers wordt het woord handschrift gebruikt
als een synoniem voor stijl. Dit is nogal verwarrend. Immers het woord stijl
kan heel goed voor de literatuur worden gebruikt (zie hierboven Van Dale onder
1), terwijl het woord handschrift vaak wordt gebruik voor bijvoorbeeld de
lijnvorming of het kleurgebruik van beeldende kunstenaars. Daarom vat ik het
eerste deel, voor de dubbele punt, als volgt samen:
De stijl (vorm) van een schilderij, tekening of een literair werk:
Het tweede deel van de stelling gaat over de inhoud en
betekenis van het motief.
Wat betekent dat, om te beginnen met het woord motief ?
Van Dale geeft een aantal betekenissen. Ik beperk mij tot drie die betrekking
kunnen hebben op kunst:
1. Onderwerp dat in afzonderlijke
kunstwerken telkens een specifieke uitwerking krijgt, m.n. onderwerp van een
sprookje, volksverhaal of legende ( een terugkerend motief).
2. Vorm, figuur die zich op
regelmatige wijze herhaalt (bij vlakversiering, in de kristalbouw e.d.
3. Het kleinste gedeelte van een
muzikale zin (een motief uit Lohengrin).
Welke van de drie wordt in de stelling bedoeld?
Er wordt gesproken van de inhoud en betekenis van
het motief. Maar als ik de betekenis van het woord motief uit Van Dale
analyseer dan gaat het toch meer over een vormkwestie waarop de woorden inhoud
en betekenis moeilijk betrekking kunnen hebben.
Mag ik dan, met alle respect voor degene die de stelling
heeft geformuleerd, constateren dat de stelling onbegrijpelijk is en dat ook
moeilijk kan worden voldaan aan het verzoek een zinvolle reactie te geven.
Tenzij … ik mij hoogmoedig probeer voor te stellen wat de
vraagsteller, in dit geval de tekenaar Michiel Schepers, heeft willen
formuleren. Dat is een riskante operatie, mij kan immers verweten worden de
vraagstelling naar mijn hand te willen zetten, waardoor mijn antwoord niet
serieus genomen wordt. Nu wil het zo zijn, dat ik het oeuvre van tekenaar
Schepers redelijk ken en ook enkele keren met zijn denkraam kennis heb gemaakt.
Daarom doe ik, in alle bescheidenheid een voorstel: vervang
het woord motief door werk.
Dan luidt het tweede deel van de stelling als volgt:
het verandert niets aan de inhoud en betekenis van het werk.
Aangezien ik niemand hoor
protesteren vervolg ik mijn poging de stelling te begrijpen.
Er blijven nog twee zelfstandige naamwoorden
over die een nadere definitie vragen: inhoud en betekenis.
Deze twee woorden veronderstellen dat een werk van beeldende kunst of
literatuur een inhoud en een betekenis heeft. Nu begeven wij ons op glad ijs,
want het is de vraag of alle kunstwerken inhoud en betekenis hebben. Ik ben
geen kunsthistoricus en meen mij te herinneren dat er wel eens opzettelijk
betekenisloze kunst is gemaakt, maar ga er hier maar aan voorbij en reageer
alsof kunst – beeldend of literair – een
betekenis en/of een inhoud heeft.
Van Dale over betekenis:
1. Datgene wat een woord of een
samenstel van woorden wil zeggen.
2. De betekenis van een woord: de
categorie van zaken, handelingen, gebeurtenissen e.d. waarnaar een woord
verwijst.
3. De betekenis van een zin: de
inhoud als weergave van een bepaalde stand van zaken.
4. Datgene wat door enigerlei
voorstelling, bijvoorbeeld een symbool, teken of heraldische figuur, wordt
uitgedrukt.
5. Dat wat iets zeggen wil,
bijvoorbeeld een daad, beginsel of kwestie, zeggen wil. Synoniemen: strekking,
zin.
Over het woord inhoud wil ik kort zijn,
Van Dale heeft het over: waarmee het gevuld is, alles waar het over gaat.
Wat mij opvalt is dat Van Dale over het woord betekenis
weinig noemt wat betrekking heeft op beeldende kunst, behalve wat door een
voorstelling wordt uitgedrukt. Verder is het moeilijk betekenis en inhoud van
elkaar te onderscheiden, feitelijk zijn het twee woorden die in elkaars
verlengde liggen.
Dat brengt mij tot de conclusie dat ik de
stelling goed kan samenvatten op een manier die een discussie over die stelling
vereenvoudigt. Daarbij streep ik het woord betekenis weg als overbodig. Aldus:
Akkoord Michiel? Dat is toch wat je altijd beweert. En je
weet ook wat ik er van vind: onzin.
Ik begrijp wel wat je bedoelt: als jij een boom tekent,
verandert er niets aan de echte boom. Maar de vraag is, is de boom die jij naar
de natuur tekent de inhoud van jouw kunstwerk? Volgens mij teken jij wat je
ziet, of denkt te zien, maar de boom staat daar buiten. Dezelfde boom die ik
heel anders zie en – kon ik tekenen – dus heel anders teken.
Laat ik het eens uitleggen als dichter. Ik zit in mijn
kamer, kijk om mij heen en beschrijf de stoel waarin ik zit. In mijn bundel
Huis Huid heb ik dat gedaan:
Jij die mijn hart kent als geen ander,
Mirabel,
geleerde zongestoofde,
weet
dat hier mijn woorden zijn geboren,
oude tranen vloeiden, altijd de rust zelve,
zijn
brede armen welkom gespreid,
gerimpeld,
ouder dan ikzelf.
Hij,
de stilte vormende,
geduldige,
die weet dat woorden langzaam groeien,
luistert
zwijgend in de kamer van mijn ribbenkast
hoe
mijn hart het ritme van mijn tijd slaat.
Laat hier jouw
stelling, door mij geamendeerd eens op los: De vorm van een
kunstwerk (beeldend of literair) verandert niets aan de inhoud van het werk.
Wat is de inhoud
van dit gedicht? Is dat een stoel of een stoel die ik in mijn hoofd heb en die
ik van daaruit beschrijf? Juist, het laatste.
Als ik een zin weg laat in dat gedicht, bijvoorbeeld: waarin ooit jonge
billen wrongen, oude tranen vloeiden, verandert de betekenis en dus de
inhoud van het gedicht ingrijpend: de verwijzing naar de geschiedenis van de
stoel ontbreekt, waardoor de inhoud vlakker wordt.
Dus als jij een
correctie aanbrengt op een van je tekeningen, verandert daarmee de inhoud van
het kunstwerk, de strekking, de zin.
Tot
zover mijn reactie op jouw stelling Michiel Schepers, waarvan ik het vage
vermoeden heb dat jij hem speciaal geplaatst hebt om mijn reactie uit te
lokken. Ik acht jou er toe in staat de stelling daarom zelfs opzettelijk wat
krom te hebben geformuleerd, een kenner van Shakespeare onwaardig. Maar het was
mij een genoegen, misschien kunnen we de volgende keer eens over iets anders
spreken. Bijvoorbeeld de schoonheid.
Theo Monkhorst
